Działania rewitalizacyjne w polskich miastach prowadzone były od lat 90. XX w., a uporządkowała je ustawa z 2015 r., wprowadzając m.in. prawną definicję rewitalizacji jako proces wyprowadzania ze stanu kryzysowego obszarów zdegradowanych, prowadzony w sposób kompleksowy, poprzez zintegrowane działania na rzecz lokalnej społeczności, przestrzeni i gospodarki, skoncentrowane terytorialnie, prowadzone przez interesariuszy rewitalizacji na podstawie gminnego programu rewitalizacji (GPR). W województwie małopolskim działania rewitalizacyjne w 2025 r. prowadziło 41 gmin – ich liczba znacznie spadła w 2024 r. kiedy straciły ważność programy rewitalizacji inne niż GPR zgodne z wyżej wymienioną ustawą. Podobny spadek zaobserwowano w całej Polsce – gminy, których programy straciły ważność nie zdążyły bądź nie są zainteresowane przygotowaniem GPR. Odsetek gmin z GPR w Małopolsce (22%) należy do niższych w kraju. Programy rewitalizacji (GPR) posiadało tylko 40% miast w regionie, jednak większość dużych miast w regionie uchwaliło GPR, w tym wszystkie, poza Limanową miasta powiatowe.

Obszar zdegradowany w rozumieniu ustawy to część gminy znajdujący się w stanie kryzysowym z powodu koncentracji negatywnych zjawisk społecznych, współwystępujących z problemami gospodarczymi, środowiskowymi, przestrzennymi lub technicznymi, wyznaczany w drodze uchwały rady gminy poprzedzonej szczegółową diagnozą. Powierzchnia obszarów zdegradowanych w Małopolsce w 2025 r. wynosiła 89 tys. ha, co stanowiło niespełna 6% powierzchni regionu. Zamieszkiwało je 490 tys. osób, czyli 14% mieszkańców województwa. Po stracie ważności innych programów niż GPR powierzchnia i ludność wyznaczonych obszarów zdegradowanych drastycznie spadła. Podobne zjawisko wystąpiło w większości województw. Choć powierzchnia obszarów zdegradowanych należy obecnie w Małopolsce do najmniejszych, to liczba ludności na nich zamieszkałej jest stosunkowo duża.

Obszar rewitalizacji obejmuje całość lub część obszaru zdegradowanego, cechuje się szczególną koncentracją negatywnych zjawisk, a z uwagi na istotne znaczenie dla rozwoju lokalnego, gmina zamierza prowadzić tam rewitalizację. Powierzchnia obszarów rewitalizacji w Małopolsce wynosiła w 2025 r. ponad 20 tys. ha, a ich ludność – 230 tys. osób. Z wcześniej wymienionych przyczyn obszary rewitalizacji skurczyły się znacząco, zarówno pod względem powierzchni, jak i ludności. Zjawisko to wystąpiło we wszystkich regionach – poza Opolszczyzną. Pod względem struktury funkcjonalnej na terenach rewitalizacji w gminach województwa największą powierzchnię stanowią wiejskie tereny mieszkaniowe, które stanowią ponad połowę wyznaczonych do rewitalizacji obszarów. Wynika to z bardzo dużych obszarów wyznaczonych w niektórych gminach wiejskich i miejsko-wiejskich – największe (ponad 1,5 tys. ha) wyznaczono w gminie wiejskiej Bochnia oraz gminach Bochnia i Szczucin. Stosunkowo niewielkie obszary wyznaczono w większych miastach, jednak to tam mieszka największa liczba ludności rewitalizowanych obszarów, w tym ponad 51 tys. w Krakowie i 25 tys. w Tarnowie.

Wraz ze spadkiem liczby gmin podejmujących działania rewitalizacyjne spadła także liczba zaplanowanych w obowiązujących programach rewitalizacji przedsięwzięć, z ponad 3,6 tys. w 2020 r. do nieco ponad tysiąca w ostatnich latach. Największą liczbę stanowiły przedsięwzięcia społeczne oraz techniczne. Spadla także liczba przedsięwzięć realnie podejmowanych – w 2025 r. rozpoczęto ponad 200 przedsięwzięć, a ukończono zaledwie 47, kilkukrotnie mniej niż w latach wcześniejszych. Pod względem liczby zakończonych przedsięwzięć rewitalizacyjnych w 2025 r. Małopolska plasowała się na szóstym miejscu – w 2020 r. była liderem.

Pomimo znacznie mniejszej liczby programów na przedsięwzięcia rewitalizacji zaplanowano znaczące środki, łącznie w 2025 r. oszacowano potrzeby rewitalizacyjne na prawie 5,4 mld zł. Połowę tych środków – wg GPR – miałyby stanowić fundusze unijne. Warto także zauważyć, że spadł zaplanowany udział środków prywatnych – po 2023 r. szacowano go zaledwie na kilkanaście procent. Pod względem potrzeb finansowych zdiagnozowanych w GPR województwo małopolskie znajdowało się na szóstej pozycji pośród regionów, jednak w przeliczeniu na mieszkańca obszaru rewitalizacji zaplanowano środki mniejsze niż średnia dla województw. Realnie wydatkowane środki na przedsięwzięcia rewitalizacyjne znacznie spadły – w ostatnich latach wynosiły 100-150 mln zł rocznie, przy czym udział środków UE był niewielki. Zdecydowanie największe środki na działania rewitalizacyjne zostały ujęte w GPR Krakowa (ponad 20% środków oszacowanych w regionie), a także w Oświęcimiu oraz Tarnowie, Bochni i Nowym Sączu. Znaczące kwoty planowano jednak także w niektórych mniejszych ośrodkach.

W najważniejszym w rewitalizacji wymiarze społecznym miarą efektów działań rewitalizacyjnych jest liczba osób, którym udzielono pomocy w ramach projektów. W ostatnim analizowanym roku wskaźnik ten znacznie wzrósł (do prawie 29 tys. osób, które otrzymały pomoc). W skali regionu ważnym efektem są nowe lub zmodernizowane obiekty infrastruktury społecznej. Znikoma jest natomiast liczba nowych (bezpośrednio utworzonych w ramach projektów) miejsc pracy. W ramach działań poprawiających jakość środowiska należy natomiast wskazać likwidację pokryć azbestowych oraz wymianę źródeł ciepła w mieszkaniach. W wymiarze przestrzenno-funkcjonalnym najważniejszym efektem są wyremontowane przestrzenie wspólne, a w technicznym – odnowione budynki, w tym termomodernizacja.

Raport dostępny  TUTAJ