Szoki inflacyjne lat 2021 i 2022 wywo\u0142a\u0142y w bardzo wielu krajach gwa\u0142towne dostosowania zar\u00f3wno po stronie podmiot\u00f3w sektora prywatnego, jak i w zakresie stosowanych instrument\u00f3w polityk publicznych. W okresie bezpo\u015brednio nast\u0119puj\u0105cym po szokach obserwowali\u015bmy \u2013 pchany wzrostem koszt\u00f3w energii i importu \u2013 szybki wzrost zysk\u00f3w firm oraz udzia\u0142\u00f3w zysk\u00f3w w PKB (Lavoie 2023a, 2023b). W niekt\u00f3rych sektorach obserwowali\u015bmy r\u00f3wnie\u017c wzrost mar\u017c. Trwa dyskusja na temat zaistnienia w ostatnich latach zjawiska \u201einflacji sprzedawc\u00f3w\u201d, w warunkach kt\u00f3rej firmy podnosz\u0105 mar\u017ce w\u00a0sytuacji zwi\u0119kszonej \u0142atwo\u015bci przerzucania koszt\u00f3w na klient\u00f3w (Bivens 2022; Weber i\u00a0Wasner 2023; Storm 2023; Gallo i Rochon 2024), co mo\u017cna uzna\u0107 za r\u00f3wnowa\u017cne czasowemu zwi\u0119kszeniu rynkowej si\u0142y monopolistycznej przedsi\u0119biorstw (Kalecki 1971).<\/p>\n
Po stronie reakcji polityk publicznych rz\u0105dy uruchomi\u0142y wiele instrument\u00f3w, kt\u00f3re nie by\u0142y w u\u017cyciu od dekad. Rozliczne tarcze antyinflacyjne, czy energetyczne uruchamiane by\u0142y w\u00a0wi\u0119kszo\u015bci kraj\u00f3w rozwini\u0119tych (Sgaravatti, Tagliapietra, Trasi, Zachmann 2021). Tak\u017ce\u00a0w Polsce zrealizowanych zosta\u0142o wiele inicjatyw politycznych maj\u0105cych na celu z\u0142agodzenie wp\u0142ywu szoku cenowego na sytuacj\u0119 gospodarstw domowych, firm i innych instytucji (Grodzicki, Mo\u017cd\u017ce\u0144, Surmacz 2023; Grodzicki, Mo\u017cd\u017ce\u0144, Szpor 2023). W\u00a0efekcie obserwacji podwy\u017cszonych zysk\u00f3w i mar\u017c, szczeg\u00f3lnie w sektorze energetycznym, wiele kraj\u00f3w zdecydowa\u0142o si\u0119 na uruchomienie dawno nie wykorzystywanego instrumentu i wprowadzenie podatk\u00f3w od zysk\u00f3w nadzwyczajnych. Dzia\u0142ania w tym zakresie by\u0142y r\u00f3wnie\u017c inicjowane na poziomie Unii Europejskiej (REPowerEU 2022).<\/p>\n
Jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych reakcji w obszarze polityki gospodarczej na szok inflacyjny by\u0142y skoordynowane i\u00a0prawie powszechne podwy\u017cki st\u00f3p procentowych wprowadzane przez banki centralne na ca\u0142ym \u015bwiecie. Skala podwy\u017cek nie mia\u0142a \u017cadnego precedensu w ostatnich dekadach. Wielu ekonomist\u00f3w, w tym bankowe zespo\u0142y analityczne, wypowiada\u0142y si\u0119 za podwy\u017ckami st\u00f3p ju\u017c od drugiej po\u0142owy 2021 r. argumentuj\u0105c je konieczno\u015bci\u0105 przeciwdzia\u0142ania inflacji (Bolhuis, Cramer, Summers, Parsons 2022). Nie brakowa\u0142o jednak g\u0142os\u00f3w, \u017ce w obliczu szoku inflacyjnego, kt\u00f3ry ma przede wszystkim charakter kosztowy, bardziej adekwatne jest spojrzenie na ni\u0105 z perspektywy konfliktowej (Hein 2023; Vernengo, Perez Caldentey 2023; Rowthorn 2024). Oznacza to te\u017c skupienie si\u0119 na dystrybucyjnych efektach narz\u0119dzi walki z inflacj\u0105, jakimi s\u0105 stopy procentowe bank\u00f3w centralnych ustalane w celu utrzymania realnej warto\u015bci aktyw\u00f3w finansowych rentier\u00f3w (Botta, Caverzasi, Russo 2024, Durand 2022). W procesie transferu dochod\u00f3w od kredytobiorc\u00f3w do podmiot\u00f3w utrzymuj\u0105cych oszcz\u0119dno\u015bci istotnym beneficjentem s\u0105 po\u015brednicz\u0105ce w nim banki. Celem tego tekstu jest wskazanie mechanizmu pozwalaj\u0105cego na uzyskiwanie przez polskie banki zysk\u00f3w nadzwyczajnych w ostatnich latach i oszacowanie skali wp\u0142ywu na nie polityki st\u00f3p procentowych oraz zarz\u0105dzania aktywami (rezerwami zagranicznymi i\u00a0aktywami krajowymi) przez NBP. Ponadto przedstawiamy preferowan\u0105 interpretacj\u0119 tego zjawiska wskazuj\u0105c\u0105 na mo\u017cliwo\u015b\u0107 wykorzystania podatku od nadmiarowych zysk\u00f3w, kt\u00f3re \u2013 dop\u00f3ki panuje re\u017cim podwy\u017cszonych st\u00f3p procentowych \u2013 stanowi\u0105, zdaniem autor\u00f3w, lepsze rozwi\u0105zanie problemu nadzwyczajnych zysk\u00f3w, ni\u017c agresywna kontrola oprocentowania kredyt\u00f3w.<\/p>\n
Tekst podzielony jest na 4 cz\u0119\u015bci. W pierwszej przedstawiamy kontekst wzrostu zysk\u00f3w bank\u00f3w w Polsce w ostatnich latach i jego wybrane konsekwencje. Druga cz\u0119\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119cona jest analizie \u017ar\u00f3de\u0142 zysk\u00f3w bankowych le\u017c\u0105cych po stronie polityki monetarnej. Trzecia cz\u0119\u015b\u0107 zawiera rekomendacje dla polityk publicznych w postaci wprowadzenia podatku od zysk\u00f3w nadzwyczajnych. Tekst zamyka dyskusja, w kt\u00f3rej przedstawiamy argumenty przeciwko agresywnej polityce kontroli oprocentowania kredyt\u00f3w.<\/p>\n