Sytuacja na polskim rynku pracy, pomimo wielu zawirowa\u0144, z pozoru wydaje si\u0119 dobra i stabilna. Wska\u017aniki bezrobocia sytuuj\u0105 nasz kraj w chlubnej czo\u0142\u00f3wce UE. Liczba os\u00f3b aktywnych zawodowo systematycznie ro\u015bnie \u2013 cho\u0107 od dobrych kilku lat mamy do czynienia z wchodzeniem w wiek emerytalny os\u00f3b z powojennego wy\u017cu demograficznego, to jednocze\u015bnie wzrasta wska\u017anik aktywno\u015bci zawodowej kobiet oraz liczba imigrant\u00f3w zarobkowych. Pomimo wzrostu aktywno\u015bci zawodowej nie ro\u015bnie bezrobocie, bo jeszcze szybciej ro\u015bnie wska\u017anik zatrudnienia. Co wi\u0119cej, na horyzoncie nie wida\u0107 wielkiego ryzyka istotnego wzrostu bezrobocia. Oczywi\u015bcie nie da si\u0119 go wykluczy\u0107, gdyby dosz\u0142o cho\u0107by do zapa\u015bci niemieckiego przemys\u0142u, z kt\u00f3rym nasza bran\u017ca wytw\u00f3rcza jest mocno powi\u0105zana. Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce taka wizja nie nale\u017cy do bardzo prawdopodobnych \u2013 nawet tegoroczne prognozy, uwzgl\u0119dniaj\u0105ce problemy z dostawami gazu do Europy, nie przewiduj\u0105 jakiego\u015b Armagedonu. Dodatkowo, spodziewany okres dekoniunktury mo\u017ce wypchn\u0105\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 starszych pracownik\u00f3w na \u015bwiadczenia przedemerytalne, zwi\u0119kszaj\u0105c jeszcze bardziej i tak spor\u0105 liczb\u0119 wakat\u00f3w w gospodarce.<\/p>\n
Jednocze\u015bnie wci\u0105\u017c trudno m\u00f3wi\u0107 o rynku pracownika \u2013 poza wybranymi bran\u017cami realne wynagrodzenia malej\u0105. W efekcie udzia\u0142 p\u0142ac w PKB, nale\u017c\u0105cy i tak do jednych z ni\u017cszych w ca\u0142ej Wsp\u00f3lnocie, po okresowym wzro\u015bcie od 2020 roku zn\u00f3w zacz\u0105\u0142 spada\u0107. Nie mo\u017cna wykluczy\u0107, \u017ce w jakiej\u015b cz\u0119\u015bci jest to spowodowane \u201eucieczk\u0105\u201d cz\u0119\u015bci wynagrodze\u0144 do szarej strefy \u2013 tu wiele zale\u017cy od bran\u017cy czy cho\u0107by wielko\u015bci lokalnego rynku pracy. Nie zmienia to jednak zasadniczo faktu, \u017ce pozycja negocjacyjna pracownik\u00f3w jest s\u0142absza, ni\u017c mog\u0142oby to wynika\u0107 z rynkowej gry popytu i poda\u017cy pracy. Dodatkowo pozycj\u0119 t\u0119 prawdopodobnie os\u0142abi nap\u0142yw setek tysi\u0119cy uchod\u017aczy\u0144 z Ukrainy \u2013 nie da si\u0119 bowiem wykluczy\u0107, \u017ce jeszcze przez jaki\u015b czas b\u0119d\u0105 one gotowe zaakceptowa\u0107 gorsze warunki zatrudnienia. Podobnie jak w przypadku szarej strefy, tak\u017ce skala tego \u201eimigracyjnego\u201d zjawiska b\u0119dzie zale\u017ce\u0107 i od bran\u017cy, i od specyfiki lokalnego rynku pracy, bo Ukrainki poszukuj\u0105 zatrudnienia g\u0142\u00f3wnie w najwi\u0119kszych polskich miastach.<\/p>\n
Powy\u017csze obserwacje wskazuj\u0105 jednak, \u017ce polski rynek pracy jest bardzo zr\u00f3\u017cnicowany. W efekcie mo\u017cemy mie\u0107 do czynienia z sytuacj\u0105, w kt\u00f3rej w jednym miejscu przedsi\u0119biorcy b\u0119d\u0105 si\u0119 \u201ezabija\u0107\u201d o pracownika, podczas gdy w innych \u2013 za spraw\u0105 wygaszenia produkcji w firmie zatrudniaj\u0105cej znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w danego regionu \u2013 bezrobocie skoczy do dwucyfrowych poziom\u00f3w. Ten ostatni scenariusz nie jest zreszt\u0105 a\u017c tak bardzo nieprawdopodobny \u2013 bran\u017ca motoryzacyjna, kt\u00f3ra w najbli\u017cszych latach mo\u017ce prze\u017cywa\u0107 spore trudno\u015bci, zatrudnia w Polsce ponad 200 tys. pracownik\u00f3w. Jednocze\u015bnie nie ma dzi\u015b \u017cadnej gwarancji, \u017ce szumnie zapowiadane przeniesienie zaplecza przemys\u0142owego z Azji do Europy prze\u0142o\u017cy si\u0119 na wiele nowych miejsc pracy nad Wis\u0142\u0105.<\/p>\n
Nie mo\u017cna te\u017c ignorowa\u0107 faktu, \u017ce popyt na wiele us\u0142ug nie-pierwszej potrzeby, kt\u00f3ry pojawi\u0142 si\u0119 w ostatnich kilku latach naznaczonych dobr\u0105 koniunktur\u0105 i wzrostem realnych dochod\u00f3w (tak\u017ce za spraw\u0105 takich \u015bwiadcze\u0144 jak 500+ czy bon turystyczny), w sytuacji rosn\u0105cej inflacji i spadku realnych wynagrodze\u0144 mo\u017ce si\u0119 za\u0142ama\u0107. Jednymi z pierwszych ofiar mog\u0105 by\u0107 krajowe bran\u017ce: turystyczna oraz gastronomiczna, kt\u00f3re zosta\u0142y ju\u017c mocno nadszarpni\u0119te pandemicznymi lockdownami, a teraz borykaj\u0105 si\u0119 ze skutkami galopuj\u0105cej inflacji. Je\u015bli dodamy do tego fakt, \u017ce spo\u015br\u00f3d ponad 400 tys. uchod\u017aczy\u0144 z Ukrainy, kt\u00f3re wesz\u0142y ju\u017c na rynek pracy, wiele kobiet znalaz\u0142o zatrudnienie w\u0142a\u015bnie w sektorze takich us\u0142ug, musimy by\u0107 gotowi na zmierzenie si\u0119 z zupe\u0142nie nowymi problemami. Namiastk\u0105 jednego z nich jest przyk\u0142ad Miejskiego O\u015brodka Pomocy Spo\u0142ecznej w \u0141odzi, kt\u00f3rego dyrektor odm\u00f3wi\u0142 podwy\u017cek swoim pracownikom argumentuj\u0105c to mo\u017cliwo\u015bci\u0105 szybszego zatrudnienia Ukrai\u0144c\u00f3w.<\/p>\n
Naturaln\u0105 odpowiedzi\u0105 udzielan\u0105 przez mainstreamowych ekonomist\u00f3w na problemy z lokalnymi nier\u00f3wnowagami na rynku pracy jest mobilno\u015b\u0107 zatrudnienia \u2013 ludzie powinni przemieszcza\u0107 si\u0119 za prac\u0105. Polska nie charakteryzuje si\u0119 wysok\u0105 mobilno\u015bci\u0105 pracownik\u00f3w. Powod\u00f3w jest co najmniej kilka. Po pierwsze, i to problem dotykaj\u0105cy tak\u017ce lokalne rynki pracy, wobec de facto braku systemu edukacji zawodowej doros\u0142ych, pracownicy w wielu miejscach w kraju nie maj\u0105 mo\u017cliwo\u015bci aktualizacji swoich kompetencji i kwalifikacji zawodowych. Po drugie, p\u0142ytko\u015b\u0107 rynku mieszkaniowego, w tym zw\u0142aszcza rynku najmu, stanowi powa\u017cn\u0105 barier\u0119 przy podejmowaniu decyzji o ewentualnej przeprowadzce za prac\u0105. Po trzecie, wykluczenie komunikacyjne dotykaj\u0105ce w naszym kraju 14 mln ludzi, kt\u00f3re wynika z fatalnej jako\u015bci transportu publicznego, skutecznie ogranicza mo\u017cliwo\u015bci przemieszczania si\u0119 pracownik\u00f3w z miejsca zamieszkania do miejsca pracy. Po czwarte wreszcie, brak sprawnego systemu opieki nad dzie\u0107mi czy seniorami zmusza wielu pracownik\u00f3w do ograniczenia mobilno\u015bci zawodowej. Nie bez znaczenia jest tak\u017ce fakt specyfiki wi\u0119zi rodzinnych, kt\u00f3ra odr\u00f3\u017cnia Polsk\u0119 od innych pa\u0144stw Europy Zachodniej, cho\u0107 gwoli sprawiedliwo\u015bci w tym obszarze jeste\u015bmy \u015bwiadkami szybko post\u0119puj\u0105cych zmian, upodabniaj\u0105cych nas do spo\u0142ecze\u0144stw Zachodu.<\/p>\n
W konsekwencji, z perspektywy osoby bezrobotnej mieszkaj\u0105cej na Pomorzu \u015arodkowym, nie ma wi\u0119kszego znaczenia, \u017ce dramatycznie brakuje r\u0105k do pracy np. w Specjalnej Strefie Ekonomicznej w Wa\u0142brzychu, skoro niespecjalnie mo\u017ce ona opu\u015bci\u0107 swoje dotychczasowe miejsce zamieszkania. To za\u015b oznacza, \u017ce sam rynek nie jest w stanie poradzi\u0107 sobie z wyst\u0119puj\u0105c\u0105 nier\u00f3wnowag\u0105, cho\u0107 mo\u017ce ponosi\u0107 z jej tytu\u0142u koszty. Odpowiedzi\u0105 na tak\u0105 niesprawno\u015b\u0107 rynku mo\u017ce (i powinna!) by\u0107 odpowiednia polityka pa\u0144stwa. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce niezmiennym zadaniem stoj\u0105cym przed polityk\u0105 publiczn\u0105 w Polsce jest stworzenie sprawnego systemu edukacji zawodowej, zapewnienie podstawowej bazy mieszkaniowej, eliminacja wykluczenia transportowego poprzez rozw\u00f3j transportu publicznego, czy te\u017c zbudowanie dzia\u0142aj\u0105cego systemu opieki nad osobami niesamodzielnymi (dzieci, seniorzy, niepe\u0142nosprawni).<\/p>\n
Nie trzeba by\u0107 prorokiem, by stwierdzi\u0107, \u017ce prawdopodobie\u0144stwo rozwi\u0105zania wspomnianych wy\u017cej problem\u00f3w w kr\u00f3tkiej perspektywie czasowej jest bliskie zeru. Co za tym idzie, nie nale\u017cy spodziewa\u0107 si\u0119 istotnego wzrostu mobilno\u015bci zawodowej. Dlatego te\u017c, maj\u0105c na uwadze zar\u00f3wno lokalne nier\u00f3wnowagi na rynku pracy, jak i spodziewane spowolnienie gospodarcze oraz prognozowan\u0105 cz\u0119\u015bciow\u0105 automatyzacj\u0119 produkcji, kt\u00f3ra wypchnie z rynku pracy jak\u0105\u015b grup\u0119 pracownik\u00f3w, nale\u017cy zastanowi\u0107 si\u0119 nad rozwi\u0105zaniem alternatywnym. Rozwi\u0105zaniem, kt\u00f3re jednocze\u015bnie b\u0119dzie pomocne przy nowych wyzwaniach rozwojowych, stoj\u0105cych przed naszym krajem, takich jak np. szeroko rozumiana transformacja energetyczna czy integracja imigrant\u00f3w zarobkowych, zw\u0142aszcza cechuj\u0105cych si\u0119 niskim poziomem kompetencji zawodowych. Przybycie setek tysi\u0119cy ludzi z Afryki P\u00f3\u0142nocnej, Bliskiego Wschodu czy Azji Po\u0142udniowo-Wschodniej wydaje si\u0119 bowiem tylko kwesti\u0105 czasu, a nie da si\u0119 wykluczy\u0107, \u017ce destabilizacja na obszarze postsowieckim b\u0119dzie skutkowa\u0107 r\u00f3wnie du\u017cym nap\u0142ywem ludno\u015bci z obszaru Kaukazu czy Syberii. Zreszt\u0105 ju\u017c dzi\u015b zaczynaj\u0105 pojawia\u0107 si\u0119 problemy zwi\u0105zane z do\u015b\u0107 nieuporz\u0105dkowan\u0105 imigracj\u0105 \u2013 wobec braku usystematyzowanej polityki migracyjnej integracja przybysz\u00f3w odbywa si\u0119 w modelu laissez faire, czyli dobrze znanym nad Wis\u0142\u0105 podej\u015bciu \u201ejako\u015b to b\u0119dzie\u201d, kt\u00f3re nazwali\u015bmy w jednym z poprzednich raport\u00f3w ludowymi improwizacjami.<\/p>\n
Rozwi\u0105zaniem, kt\u00f3re jest alternatyw\u0105 wobec strategii ludowych improwizacji tak\u017ce na polskim rynku pracy, jest wprowadzenie gwarancji zatrudnienia (GZ) i rozbudowa systemu us\u0142ug spo\u0142ecznych, czyli rozwi\u0105za\u0144, kt\u00f3re od kilku lat s\u0105 coraz g\u0142o\u015bniej dyskutowane w mi\u0119dzynarodowej debacie publicznej. Cho\u0107 w Polsce obydwa te poj\u0119cia rodz\u0105 fatalne skojarzenia z epok\u0105 PRL, warto je ponownie odkry\u0107 i nada\u0107 im nowe znaczenie w rzeczywisto\u015bci spo\u0142eczno-gospodarczej trzeciej dekady XXI wieku. Nawet je\u015bli nie s\u0105 one jakim\u015b wunderwaffe, mog\u0105 stanowi\u0107 wzbogacenie instrumentarium polityki publicznej, i to nie tylko w zakresie polityki rynku pracy, ale tak\u017ce polityki spo\u0142ecznej, opieku\u0144czej, senioralnej, integracyjnej, kulturalnej czy wreszcie \u015brodowiskowej.<\/p>\n
Jakkolwiek temat jest bardzo z\u0142o\u017cony i wielowymiarowy, a sytuacja na rynku pracy na pierwszy rzut oka nie zach\u0119ca do namys\u0142u nad gwarancj\u0105 zatrudnienia, warto taki namys\u0142 podj\u0105\u0107, aby odpowiednio przygotowa\u0107 si\u0119 na wyzwanie, z kt\u00f3rymi przyjdzie nam si\u0119 mierzy\u0107 we wcale ju\u017c nieodleg\u0142ej przysz\u0142o\u015bci. Chcieliby\u015bmy, aby niniejszy raport w\u0142a\u015bnie tak\u0105 inicjuj\u0105c\u0105 rol\u0119 odegra\u0142. Tym bardziej, \u017ce ju\u017c dzi\u015b Polska boryka si\u0119 z problemem niewykorzystanych zasob\u00f3w pracy, kt\u00f3re z wielu przyczyn o charakterze politycznym, gospodarczym, spo\u0142ecznym czy \u015brodowiskowym warto uruchomi\u0107.<\/p>\n